Beograd kroz planove

Urbani lik modernog Beograda

Srazmerno kratkoj istoriji postojećeg gradskog naselja, nameće se red razmišljanja koji smo primenili na edukativnom kalendaru, nazvanom Od pograničnog grada do evropske metropole, koji vam rečju i slikom, stavljamo na uvid.

Kako li je grad izgledao u dugim i velikim razdobljima sačuvanim u arheološkim podacima? Lokacija vinčanskog razdoblja i nije beogradska greda na ušću Save u Dunav, niti je rimski kastrum sa vojničkim strategijskim rešenjima nametnuo lik potonjim gradskim naseljima, a od srednjevekovnog Beograda ostala je mogućnost rekonstrukcije slika dvorca, tvrđave i zgrada uz tvrđavu iz vremena kada je Beograd postao prestonica srpske države – Beograd despota Stefana Lazarevića. To je klasična slika grada na brdu u čijem podnožju su velike reke. Nakon toga će uslediti slika gradskog naselja turskog Beograda sa fizionomijom živopisnog haosa, sa tornjevima džamija kao vertikalama, koje su štrčale kao simboli načina života tadašnjeg stanovništva. Kratkotrajna austrijska vlast u 17. i 18. veku donela je, kako su nam sačuvale prelepe gravire iz tog doba, malo više reda u ritmu ulica i kuća Beograda.

Na dva hronološka ruba istorije modernog Beograda nalaze se: Plan varoši u šancu, Emilijana Josimovića iz 1867. godine i Generalni plan Beograda 2021. godine na (usvojen 2003. g.). Veliko ostvarenje modernih urbanističkih koncepcija vezuje se za širenje Beograda preko Save, ali i za imena inženjera Đorđa Pavlovića Kovaljevskog) i arhitekte Nikole Dobrovića. Veliku panoramu Beograda (predstaviti približno sa severne strane) čine dve važne urbane komponente i obeležja: Prostorni kompleks Beogradske Tvrđava, koji je podeljen na Gornji i Donji grad i park Kalemegdan i Zemunska kosa iznad starog dela grada, Gardoš sa ostacima tvrđave. Na tim rubovima Beograda podignute su dve uočljive vertikale: Meštrovićev Pobednik na Kalemegdanu i mađarska milenijska kula na Gardošu, koja je romantičnom zabludom nazvana kula Sibinjanin Janka. Na beogradskoj panorami se ističu park šuma Zvezdara. Topčidersko brdo, Čukarička padina, zatalasano područje prema Avali, kao i sama planina Avala, iako udaljena 18 km. Na vrhu planine podignut je Spomenik neznanom junaku, delo Ivana Meštrovića, a do nedavno je Avalom dominirao televizijski toranj, koji je srušen u NATO bombardovanju 1999. godine i sada se obnavlja.

Kratka mirna razdoblja, između velikih istorijskih potresanja koje je grad doživljavao u modernoj istoriji, ostavile su mnoge gradske celine nedovršenim, planski ili spontano izgrađena naselja u širokom području grada, železnicom okovane obale, stanovanje u soliterima na periferiji, večitu temu metro, ali i grad sa brojnim delima graditeljske prošlosti. Na kosi starog dela grada i na njenim padinama, a naročito duž reke Save, ona uporno traju, odolevajući vremenu i promenjivoj urbanoj volji, kao najvredniji deo lika grada, koji uprkos svemu dostojno nosi naziv – metropola.

1867...

EMILIJAN JOSIMOVIĆ (1821, Stara Moldava, Rumunija – 1897, Sokobanja, Srbija) – prvi srpski urbanista
«Stari Beograd (deo u šancu) kako sada postoji i kako bi bio regulisan», 1867. godine.


Plan Varoši u šancu E. Josimovića tretira istorijsko središte Beograda obuhvatajući poznate starogradske četvrti od Dunava prema Savi: Dorćolski kvart, Varoški kvart i deo barokne Beogradske tvrđave sa njenom esplanadom, koja je u međuvremenu pretvorena u parkovske površine: Mali Kalemegdan, Veliki Kalemegdan, Donji Kalemegdan i Zoološki vrt.

Na ovaj plan se nadovezuje i razrada donjeg poteza današnje Knez Mihailove ulice, koji je 14. septembra 1868. godine uradio Stevan Zarić razradivši E. Josimivićev plan.



1878...

Stevan Zarić, inženjer II klase Ministarstva građevina
«Plan Beograda udešen za potrebe beogradskih osnovnih škola. Sastavio Stevan Zarić inženjer. Izdanje državne štam-parije 1878. godine,
Razmera 1 : 4000»
(Beč, Ratni arhiv G Ib 56).


Prvi projekat parkovske površine u Beogradu, 1870. godine na području esplanade Beogradske barokne tvrđave. Do danas više puta neznatno prepravljan (Istorijski arhiv grada Beograda)



1903...

JOVAN BEŠLIĆ
Plan Beograda Udesio (Jovan) Bešlić 1893. godine. Razmera 1:10 000
(Istorijski arhiv grada Beograda).


Situacija Starog groblja i okoline. Srpsko groblje koje je do 1826. godine služilo za sahranjivanje žitelja Beograda, a nalazilo se u šancu (danas prostor iza Konaka knjeginje Ljubice i Ulice pop Lukine) preseljeno je te godine po nalogu Kneza Miloša Obrenovića na Tašmajdan. «Ministar unutrašnjih poslova Nikola Hristić izdao je 1. jula 1883. godine naredbu kojom se 14. jula iste godine zabranjuje sahranjivanje na Tašmajdanskom groblju». Pravila za službu na Novom groblju doneta su 1886. godine, kada je na njemu počelo sahranjivanje. Plan Varoši Beograda, Kanalizacioni odsek OG Beograda, 1903. godine. Razmera 1 : 10 000 (Istorijski arhiv grada Beograda).



1910...

VASA LAZAREVIĆ, Plan grada Beograda prestonice kraljevine Srbije. Izrada opštine beogradske.
Razmera 1:10 000, 1910. godine (Narodna Biblioteka Srbije).


Na prostoru nekadašnjeg napuštenog Turskog groblja, a potom pijace, izrađena je regulacija Velike pijace, pa je severo-zapadni deo pijace pretvoren u parkovsku površinu (Kraljev park), a ostatak je i dalje služio kao pijaca do 1927. godine (Kraljev trg). Projektom arh. Milutina Borisavljevića za Ogradu studentskog parka, 1929. godine, cela površina nekadašnje pijace je postala parkovska.



1912...

ALBAN ŠAMBON (Alban Chambon), francuski arhitekta belgijskog porekla
(Varzi 1847. Varzy-Bièvre - ? )
Plan Varoši Beograda, 1912. godine (Arhiv Moderne arhitekture u Briselu / Architecture Moderne Bruxelles) 


Šambonov plan je rađen na osnovu geodetskog plana iz 1909. godine. Kako je Alban Šambon pobornik tendencija istoricizma, odnosno eklekticizma, on osnovnu ideju za rekonstrukciju Varoši sprovodi, reinterpretaciom prošlosti i svetskog graditeljskog nasleđa. U odnosu na dotadašnje predloge Rejonske ulice, Šambonov plan daje izuzetno vredan predlog Kružnog bulevara, raskošnih Osmanovskih razmera, jasno razdvajajući građevinski rejon od ostale teritorije grada.



1923...

ĐORĐE KOVALjEVSKI Grigory Pavlovich Kovalyevsky (26. IV 1888, Jelisavetgrad (Kirovgradu), Rusija - ?)
Generalni urbanistički plan Beograda iz 1923. godine. Razmera 1:4000.


Generalni plan je bio izrađen, a usvojen je na sednici Opštinskog odbora 10. avgusta 1923. godine, ali bez Dodatka koji se odnosi na Novi Beograd. Plan je odobrio Ministar građevina 19. jula 1924. godine. Dodatak koji se odnosi na Novi Beograd predstavlja tipičan primer radialno-kompozitnog rešenja. Nakon brojnih konkursnih rešenja, posle Drugog svetskog rata, današnje rešenje predstavlja tipičan primer funkcionalističko- kompozitne doktrine.



1927...

JOVAN I. OBRADOVIĆ, inženjer, inspektor Ministarstva građevina
Generalni Regulacioni plan za grad Beograd iz 1927. godine. Razmera 1:10 000.


Plan je izrađen posle mnogobrojnih diskusija i kritika od kojih su najznačajnije: nemogućnost sprovođenja 2 dijagonalna poteza na području Gornjeg dela Dorćolskog kvarta, kao i znatna proširenja dela Varoši: područje Senjaka, Dedinja, Lekinog brda itd. Tom prilikom je i utvrđena i nova pozicija Pančevačkog mosta.



1939...

Milica Krstić (devojačko Čolak-Antić 09.09.1887, Kragujevac-1964, Beograd).
Generalni regulacioni plan iz 1939. godine.
Razmera 1:10 000.


U ovom Planu nalazimo (nažalost samo šematizovano) poslednje urbanističko rešenje okoline hrama, koje su izradili autori Deroko i Nestorović. Ono zadržava istu koncepciju iz njihovog prvog idejnog rešenja, gde je hram u središtu najvećeg slobodnog prostora, kojem se pristupa kroz parkovski obrađen deo (Vesna Matičević, Uređenje prostora oko hrama Svetog Save, GGB knj. XXXVII, 1990, str. 252).



1948...

NIKOLA DOBROVIĆ (12. II 1897, Pečuj, Mađarska – 11. I 1967, Beograd), direktor Urbanističkog instituta Srbije, Glavni arhitekta grada Beograda, prof. na Arhitektonskom fakultetu u Beogradu.
Idejni urbanistički plan Beograda, izrađen 1948. godine, pod rukovodstvom arh. Nikole Dobrovića.


Izrada Idejnog generalnog plana rekonstrukcije Beograda završena je 30. IX 1948. godine. Izradi plana prethodilo je nekoliko saobraćajnih studija svih vidova saobraćaja (železnički, rečni itd.) što je rezultiralo Generalnom saobraćajnom mrežom čije su osnovne karakteristike : za Staro jezgro Beograda, kao jedan dijagonalni potez – Osmanovska osovina Terazije-Slavija –Svetosavski plato – Autokomanda – Železnička stanica, da bi drugi potez polazio od Novog železničkog trga ka Autokomandi i koso niz Vračarsku padinu, prema Crvenom krstu, završavajući se na Bulevaru kralja Aleksandra. Treći zrakasti potez upravno na Železnički trg vodio bi prema postojećem Pančevačkom mostu. Kroz isti železnički trg paralelno sa železničkom trasom, prolazi i magistralni saobraćajni potez prema Novom Beogradu (današnja trasa gradskog Autoputa Zagreb –Niš). Tako nerealni predlozi bili su izloženi žestokoj kritici zbog čega je arh. Dobrović službeno premešten na Arhitektonski fakultet u Beogradu.



1950...

MILOŠ SOMBORSKI (1902, Sarajevo – 1983, Sarajevo)
Generalni plan Beograda,
Opšti prikaz generalnog plana.
Plan je usvojio IONO 20. X 1950. godine.
Razmera 1 : 10 000.


Planom rekonstrukcije centralne zone grada, detaljnije su obrađeni pojedini delovi kao: Trg Dimitrija Tucovića, Trg Marksa i Engelsa ( arh. Nikola Gavrilović, /1914-1975/), Terazijske terase (arh. Stanko Mandić /1915-1987/) i Trg Republike (arh. Oliver Minić /1915-1979/).



1972...

ALEKSANDAR ĐORĐEVIĆ (-------) MILUTIN GLAVIČKI (25. XI 1930, Tetovo – 15. VIII 1987, Beograd)
Generalni urbanistički plan Beograda,
Plan namene površina, 23. mart 1972. godine.
Razmera 1 : 20 000.
Odluka o izradi ovog plana doneta je na Skupštini grada u drugoj polovini 1969. godine.


Ada Ciganlija, kao urbanistička tema, predmet je urbanističkih diskusija još od raspisivanja međunarodnog konkursa 1922. godine, kada je konkursni rad «Urbs Magna» predložio Adu Cignaliju kao rekreativni centar. Međutim Dodatak Generalnom planu iz 1923. godine, tu planira industrijsku zonu Beograda (na samom ostrvu). Nakon brojnih hidrotehničkih studija, za koje je posebno zaslužan inž. Miladin M. Pećinar, GUP-om iz 1972. godine doneto je konačno - jezersko rešenje: Sportsko-rekreativni centar Ada Ciganlija.



2002...

KONSTANTIN KOSTIĆ (1941, Beograd)
Izmene i Dopune Generalnog urbanističkog plana Beograda do 2002. godine.
Razmera 1 : 20 000.
Skupština grada Beograda utvrdila je Nacrt Odluke GUP-a
04. X 1984. godine.


Izlazak grada na Dunav. Autor urbanističko-arhitektonskog koncepta arh. Jovan Mišković (1933, Ada), konsultanti arh. Vesna Matičević (1928, Sarajevo) i Dragomir Dik Manojlović (1940, Beograd). Osnovna ideje ovog plana (dela Prve mesne zajednice uz Dunav) jeste produženje postojeće istorijske urbane matrice od Ulice Tadeuša Košćuškog i dalje pešačkim prospektima Ulica Jevrejske, Braće Baruh, Cara Uroša, Dubrovačke, Kapetan Mišine.


2003...

VLADIMIR MACURA (1942, Beograd) MIODRAG BRACA FERENČAK (1943, Zlatar, Hrvatska).
Generalni plan Beograda 2021. godine.
Razmera 1:20 000 sa povećanim nivoom uopštavanja prikaza pre svega zbog svoje veličine i organizacije grada.
Objavljen u Sl.listu grada Beograda 15. X 2003. godine.


Veliko i Malo ratno ostrvo (u statusu prethodne zaštite, kao rezervat i/ili predeo izuzetnih odlika). Ovaj predeo prvi put, tek u ovom planu, dobija status Genius loci Beograda, odnosno Zemuna, što u dosadašnjim planovima nije bilo isticano. Ovaj plan posredno odbacuje ideju vodoizvorišta na samom ostrvu, pošto je planom predviđeno da se Galijaška bara, močvarna depresija na Velikom ratnom ostrvu površine 24 ha sačuva, a da se zarasli melioracioni kanali očiste i prodube.